Wcześniak w gabinecie logopedy

Kiedy mówimy o wcześniactwie?

Wcześniak to dziecko, które przyszło na świat przed 38. tygodniem ciąży. Jego sprawność umysłowa i fizyczna może być początkowo mniejsza niż u dzieci urodzonych o czasie.

Kondycja wcześniaków zależy przede wszystkim od tego, na jakim etapie ciąży się rodzą. Między urodzonymi na granicy możliwości przeżycia (czyli w 24. tygodniu) a tymi, które przyszły na świat niedługo przed czasem, czyli w 38. tygodniu, jest przepaść. Im krótszy jest czas życia płodowego, tym bardziej dziecko będzie niedojrzałe, a jego homeostaza zachwiana.

Dlaczego wcześniaki są naszymi pacjentami?

Po urodzeniu dziecka interwencja logopedyczna opiera się na terapii karmienia: wczesna stymulacja, współpraca przy planowaniu karmienia doustnego, monitorowanie gotowości do karmienia. U wcześniaków w pierwszym okresie życia zdolność trawienia soków żołądkowych jest obniżona w porównaniu ze zdolnością trawienną niemowląt. Choć odruch ssania pojawia się na bardzo wczesnym etapie ciąży, dopiero w 32. tygodniu malec potrafi skoordynować tę czynność z oddychaniem i przełykaniem. Dlatego wcześniaki karmi się innymi metodami. Najmłodsze, urodzone przed 28. tygodniem ciąży, najczęściej wymagają przede wszystkim karmienia dożylnego, a tylko w nieznacznej ilości karmienia do przewodu pokarmowego. Dzieci, które przyszły na świat po 28. tygodniu i oddychają samodzielnie, odżywia się przez sondę (plastikową rurkę wprowadzoną przed nos lub usta do żołądka) i dodatkowo podaje kroplówkę. Za pośrednictwem sondy można poić malucha mlekiem mamy (ściągniętym laktatorem) lub specjalną mieszanką dla wcześniaków. W zależności od gotowości oraz stanu medycznego malucha podejmuje się odpowiednie działania terapeutyczne.

Najnowsze badania pokazują, że rola logopedy i całego zespołu terapeutycznego nie powinna ograniczać się wyłącznie do terapii karmienia. Systematyczny przegląd interwencji wspierających rozwój językowy wcześniaków w wieku 0–3 lat wskazuje, że największą skuteczność mają programy angażujące rodziców. Wczesne włączanie elementów stymulacji językowej: mówienie do dziecka, komentowanie czynności, reagowanie na sygnały niewerbalne – przekłada się na lepsze wyniki w zakresie słownictwa i komunikacji w kolejnych latach życia.

Na rozwój dziecka mają wpływ dwa czynniki: stan układu nerwowego oraz otoczenie. Mózg wcześniaka jest jeszcze bardzo niedojrzały. Jeśli nastąpiło niedotlenienie albo krwawienie do ośrodkowego układu nerwowego (tzw. wylewy okołokomorowe), istnieje ryzyko, że noworodek nie będzie rozwijał się prawidłowo. Te czynniki wpływają na późniejszy rozwój mowy, języka i funkcji poznawczych. Jednocześnie bardziej niedojrzały mózg jest też plastyczny, więc jego zdrowa tkanka potrafi przejąć czynności obszarów, które zostały uszkodzone. Oczywiście im mniejsze uszkodzenie, tym lepsze rokowania. Udowodniło to badanie zespołu Stanford Medicine. Wcześniaki przebywające w oddziale intensywnej terapii słuchały nagrań głosu matki czytającej książkę przez kilka godzin dziennie. Badania neuroobrazowe wykazały bardziej dojrzałą strukturę istoty białej, zwłaszcza w obrębie lewego pęczka łukowatego – struktury kluczowej dla rozwoju języka. Oznacza to, że głos rodzica realnie wspiera organizację sieci neuronalnych odpowiedzialnych za przyszłe funkcje językowe.

Kolejne badanie podsumowujące wiele wcześniejszych prac, pokazało, że wcześniaki w pierwszym półtora roku życia zwykle trochę słabiej radzą sobie z rozumieniem mowy i mówieniem niż dzieci urodzone o czasie. Różnice te są większe u dzieci urodzonych przed 32. tygodniem ciąży. To znaczy, że trudności z językiem mogą pojawić się bardzo wcześnie, nawet wtedy, gdy rozwój ruchowy dziecka przebiega prawidłowo.

Aktualne dane naukowe podkreślają, że im wcześniej rozpocznie się świadome, ukierunkowane wsparcie komunikacyjne – zarówno w oddziale neonatologicznym, jak i po wypisie do domu – tym większa szansa na optymalizację rozwoju językowego i poznawczego dziecka. Współpraca zespołu medycznego z rodzicami staje się kluczowym elementem profilaktyki trudności rozwojowych u wcześniaków.